Quy định quan trắc khí thải không còn là nội dung doanh nghiệp thực hiện chỉ để hoàn thiện hồ sơ môi trường. Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, các nguồn phát thải bụi, khí thải phải được quan trắc, đánh giá và kiểm soát theo quy định của pháp luật.

Việc doanh nghiệp phải thực hiện ở mức nào không chỉ phụ thuộc vào quy định chung, mà còn được xác định theo giấy phép môi trường, tính chất nguồn thải và việc dự án có thuộc diện đánh giá tác động môi trường hay không. Với một số ngành hoặc nguồn thải có quy mô lớn, doanh nghiệp còn phải đầu tư hệ thống quan trắc tự động, liên tục để đáp ứng yêu cầu quản lý.

1. Khi nào doanh nghiệp phải kiểm tra đáp ứng quy định quan trắc khí thải?

Cách xác định nhanh nhất để tuân thủ quy định quan trắc khí thải là nhìn vào nguồn phát thải, hồ sơ môi trường đã được phê duyệt và ngưỡng nguồn thải theo quy định hiện hành.

1.1. Những loại nguồn thải cần theo dõi

Không phải mọi ống khói đều phải lắp online: Doanh nghiệp cần phân biệt giữa quan trắc khí thải và lắp hệ thống tự động. Việc có phải lắp online hay không phụ thuộc vào quy mô nguồn thải và yêu cầu trong hồ sơ môi trường.

Có phát thải thì phải theo dõi: Nếu quá trình sản xuất, đốt nhiên liệu hoặc xử lý chất thải phát sinh bụi, khí thải, doanh nghiệp cần rà soát nghĩa vụ quan trắc theo quy định.

Nguồn thải có đốt, nung, sấy cần lưu ý: Các hệ thống như lò hơi, lò đốt, lò nung, công đoạn sấy, xử lý chất thải hoặc xử lý khí thải thường là nhóm cần kiểm tra kỹ về nghĩa vụ quan trắc.

Giấy phép môi trường là căn cứ chính: Nếu giấy phép đã quy định thông số, vị trí, tần suất hoặc hình thức quan trắc, doanh nghiệp phải thực hiện đúng theo nội dung đó để đảm bảo tuân thủ đầy đủ quy định quan trắc khí thải.

Cần đối chiếu đủ 3 yếu tố: Doanh nghiệp nên xem đồng thời nguồn thải thực tế, quy mô phát thải và yêu cầu trong giấy phép môi trường để xác định đúng nghĩa vụ.

1.2. Trường hợp phải quan trắc định kỳ

Quan trắc định kỳ thường áp dụng cho các nguồn thải chưa thuộc diện phải lắp hệ thống quan trắc tự động, liên tục hoặc với các thông số chưa được theo dõi online. Tần suất thực hiện phụ thuộc vào việc cơ sở có thuộc diện đánh giá tác động môi trường hay không, hình thức hoạt động liên tục hay thời vụ và nhóm thông số cần quan trắc. Với cơ sở hoạt động liên tục thuộc diện ĐTM, tần suất thường chặt hơn; còn với cơ sở không thuộc diện ĐTM, chu kỳ quan trắc thường giãn hơn.

Tần suất quan trắc không áp dụng giống nhau cho mọi cơ sở: Doanh nghiệp cần xác định theo đúng loại hình hoạt động, hồ sơ môi trường và nhóm thông số phát sinh thực tế.

Thông số quan trắc phải bám đúng đặc điểm nguồn thải: Doanh nghiệp không nên tự chọn thông số theo cảm tính, mà cần căn cứ vào quy chuẩn áp dụng, công nghệ sản xuất, nhiên liệu sử dụng, hệ thống xử lý chất thải và các thông số có nguy cơ phát sinh.

Không nên dùng một bộ thông số chung cho mọi nhà máy: Mỗi cơ sở có đặc điểm nguồn thải khác nhau, nên kế hoạch quan trắc định kỳ cũng cần được xác định riêng để phù hợp với quy định quan trắc khí thải hiện hành.

1.3. Trường hợp cần theo dõi liên tục hoặc tự động

Với nhóm nguồn thải lớn theo Phụ lục XXIX của Nghị định 08/2022, doanh nghiệp phải lắp hệ thống quan trắc bụi, khí thải công nghiệp tự động, liên tục, có camera theo dõi và kết nối truyền số liệu đến cơ quan chuyên môn về bảo vệ môi trường cấp tỉnh.

Từ ngày 01/01/2025, các dự án mới thuộc ngưỡng bắt buộc này phải lắp đặt hệ thống trước khi vận hành thử nghiệm công trình xử lý chất thải. Đây là yêu cầu quan trọng trong quy định quan trắc khí thải mà doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý để tránh sai sót trong giai đoạn đầu tư.

Một lưu ý rất thực tế là lắp hệ thống tự động không đồng nghĩa được miễn hoàn toàn quan trắc định kỳ. Theo quy định hiện hành, sau ngày 31/12/2024, cơ sở đã lắp hệ thống tự động chỉ được miễn quan trắc định kỳ đối với các thông số đã được quan trắc tự động, liên tục; còn những thông số chưa đo online thì vẫn phải thực hiện theo yêu cầu. Đây là điểm doanh nghiệp dễ bỏ sót khi lập ngân sách và kế hoạch tuân thủ.

2. Doanh nghiệp phải quản lý dữ liệu, báo cáo và lưu trữ ra sao?

Trong quy định quan trắc khí thải, việc quản lý dữ liệu, báo cáo và lưu trữ là nội dung quan trọng nhưng thường bị doanh nghiệp xem nhẹ. Đây cũng là nhóm yêu cầu dễ phát sinh rủi ro khi thanh tra.

2.1. Những dữ liệu cần theo dõi

Đối với hệ thống tự động, dữ liệu không chỉ là giá trị đo. Thông tư 10/2021 yêu cầu hệ thống nhận, truyền và quản lý dữ liệu phải lưu ít nhất các thông tin như tên hệ thống, thông số đo, kết quả đo, đơn vị đo, thời gian đo và trạng thái thiết bị như đang đo, hiệu chuẩn hoặc báo lỗi.

Thiết bị cũng phải có khả năng lưu giữ và kết xuất tự động kết quả quan trắc cùng trạng thái thiết bị, nhằm đảm bảo tính minh bạch và đáp ứng đầy đủ quy định quan trắc khí thải.

2.2. Yêu cầu về báo cáo

Ở góc độ hồ sơ, dữ liệu quan trắc môi trường bao gồm cả kết quả quan trắc định kỳ và kết quả quan trắc tự động, liên tục. Thông tư 10/2021 quy định báo cáo đối với quan trắc định kỳ gồm báo cáo theo đợt và theo năm; với quan trắc tự động, liên tục là báo cáo theo quý và theo năm.

Hình thức lưu file cũng được chuẩn hóa: báo cáo ở dạng Word, kết quả quan trắc định kỳ ở dạng Excel, còn dữ liệu tự động ở dạng text.

Khi áp dụng vào doanh nghiệp, nguyên tắc an toàn nhất là lập báo cáo bám nội dung giấy phép môi trường và chuẩn dữ liệu kỹ thuật theo Thông tư 10/2021, từ đó đảm bảo tuân thủ đúng quy định quan trắc khí thải.

2.3. Yêu cầu về lưu trữ và truy xuất dữ liệu

Với hệ thống tự động, dữ liệu phải được truyền theo thời gian thực, chậm nhất sau 5 phút kể từ khi hệ thống trả ra kết quả quan trắc; camera truyền bằng RTSP và dữ liệu camera phải được lưu tối thiểu 3 tháng. Ngoài ra, dữ liệu phải được bảo đảm tính bảo mật và tính toàn vẹn; nếu việc truyền dữ liệu bị gián đoạn thì hệ thống phải tự động truyền bù khi khôi phục.

Đây là các yêu cầu kỹ thuật rất cụ thể trong quy định quan trắc khí thải và là điểm nhiều cơ sở bị nhắc nhở khi vận hành thực tế.

3. Rủi ro khi không thực hiện đúng quy định quan trắc khí thải

Việc không tuân thủ đúng quy định quan trắc khí thải không chỉ dẫn đến rủi ro xử phạt mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng kiểm soát vận hành của doanh nghiệp.

3.1. Rủi ro pháp lý và xử phạt

Nghị định 45/2022 quy định mức xử phạt khá nặng cho vi phạm quan trắc. Với quy định quan trắc định kỳ, nếu thực hiện không đúng hoặc không đầy đủ nội dung theo giấy phép môi trường, mức phạt có thể từ 30 đến 40 triệu đồng ở nhóm thuộc thẩm quyền cấp phép cấp huyện; từ 60 đến 80 triệu đồng ở nhóm thuộc thẩm quyền cấp tỉnh; và từ 80 đến 100 triệu đồng ở nhóm thuộc thẩm quyền cấp phép cấp bộ.

Nếu không thực hiện nội dung quy định quan trắc định kỳ trong trường hợp phải thực hiện, mức phạt còn cao hơn, lên tới 100 đến 120 triệu đồng ở nhóm cao nhất.

3.2. Rủi ro khi dữ liệu thiếu hoặc sai

Đối với hệ thống tự động, rủi ro còn lớn hơn. Nghị định 45/2022 nêu rõ các hành vi như dùng thiết bị không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật, không vận hành đúng quy trình, không lắp camera, không lưu giữ số liệu hoặc không kết nối truyền dữ liệu về cơ quan có thẩm quyền có thể bị phạt từ 80 đến 100 triệu đồng.

Nếu can thiệp làm thay đổi kết quả, không bảo đảm bảo mật và toàn vẹn dữ liệu, hoặc lắp thiếu thông số theo quy định, mức phạt có thể lên 100 đến 150 triệu đồng; còn trường hợp thuộc diện bắt buộc nhưng không có hệ thống thì bị phạt tới 150 đến 200 triệu đồng. Những vi phạm này đều được xem là không đáp ứng quy định quan trắc khí thải, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến tính hợp lệ của hệ thống quan trắc.

3.3. Ảnh hưởng đến vận hành và kiểm tra thanh tra trong quy định quan trắc khí thải

Ngoài xử phạt, dữ liệu khí thải thiếu liên tục còn làm doanh nghiệp mất khả năng chứng minh hệ thống xử lý đang vận hành ổn định. Khi có phản ánh từ cộng đồng, sự cố mùi, khói bất thường hoặc đợt thanh tra đột xuất, doanh nghiệp gần như không có chuỗi dữ liệu đủ tin cậy để đối chiếu.

Về quản trị nội bộ, điều này còn khiến bộ phận môi trường, vận hành và lãnh đạo khó xác định lỗi nằm ở công nghệ sản xuất, nhiên liệu đầu vào hay công trình xử lý khí thải. Điều này cho thấy việc tuân thủ đầy đủ quy định quan trắc khí thải không chỉ mang ý nghĩa pháp lý mà còn hỗ trợ doanh nghiệp trong quản trị vận hành.

4. Danh sách tuân thủ quy định quan trắc khí thải cho doanh nghiệp

Danh sách dưới đây giúp doanh nghiệp rà soát nhanh mức độ tuân thủ quy định quan trắc khí thải, từ đó hạn chế sai sót trong quá trình triển khai và vận hành hệ thống. Việc kiểm tra sớm sẽ giúp doanh nghiệp tránh tình trạng đầu tư thiếu hạng mục, theo dõi sai thông số hoặc phát sinh vướng mắc khi nghiệm thu, kết nối dữ liệu và lập hồ sơ môi trường.

4.1. Xác định đúng nghĩa vụ quan trắc

Việc đầu tiên doanh nghiệp cần làm là rà soát lại toàn bộ hồ sơ môi trường đang có, đặc biệt là giấy phép môi trường, quyết định phê duyệt kết quả thẩm định ĐTM nếu vẫn còn liên quan, loại hình nguồn thải và quy mô phát thải thực tế. Đây là căn cứ để xác định doanh nghiệp đang phải thực hiện quan trắc khí thải ở mức nào theo quy định quan trắc khí thải, cũng như phạm vi theo dõi cụ thể.

Bên cạnh hồ sơ, doanh nghiệp cũng cần đối chiếu lại hiện trạng nhà máy. Nếu trong quá trình vận hành đã có thay đổi như tăng số lượng ống khói, thay nhiên liệu, bổ sung công đoạn đốt, sấy, nung hoặc làm phát sinh thêm thông số ô nhiễm, thì nghĩa vụ quan trắc có thể không còn giống với giai đoạn trước.

Đây là điểm nhiều doanh nghiệp dễ bỏ sót, vì hồ sơ cũ có thể chưa phản ánh đúng hiện trạng phát thải hiện nay. Trong những trường hợp như vậy, việc xem xét điều chỉnh hoặc cấp lại giấy phép trước khi tiếp tục triển khai là rất quan trọng để tránh làm sai ngay từ bước đầu.

4.2. Chọn đúng hình thức theo dõi

Sau khi xác định rõ nghĩa vụ, doanh nghiệp cần chọn đúng hình thức theo dõi. Nếu chưa thuộc diện bắt buộc lắp hệ thống online, doanh nghiệp cần xác định rõ đang thực hiện quan trắc định kỳ cho những thông số nào, tần suất ra sao và liệu có thông số nào cần bổ sung do thay đổi nguyên liệu, nhiên liệu hoặc công nghệ hay không. Mục tiêu của bước này là bảo đảm việc theo dõi bám đúng nguồn thải thực tế, thay vì giữ nguyên cách làm cũ trong khi điều kiện vận hành đã thay đổi.

Ngược lại, nếu thuộc diện phải lắp hệ thống quan trắc tự động, liên tục, doanh nghiệp không nên chỉ kiểm tra xem “đã có hệ thống hay chưa”, mà cần rà lại toàn bộ phạm vi theo dõi của hệ thống hiện tại. Cần xem lại danh mục thông số đang đo, tình trạng camera, khả năng truyền dữ liệu, dữ liệu lưu trữ, cũng như mức độ phù hợp giữa hệ thống đang vận hành với hiện trạng phát thải thực tế.

Trong nhiều trường hợp, hệ thống vẫn đang chạy nhưng lại thiếu thông số, thiếu kết nối hoặc không còn phù hợp sau khi nhà máy thay đổi công nghệ. Chọn đúng hình thức theo dõi ở bước này sẽ giúp doanh nghiệp tránh vừa thiếu tuân thủ, vừa đầu tư không hiệu quả.

4.3. Chuẩn bị hạ tầng, thiết bị và kết nối dữ liệu

Với hệ thống online, cần kiểm tra vị trí lấy mẫu, khoảng đo, tình trạng hiệu chuẩn, SOP vận hành, sao lưu dữ liệu, địa chỉ IP tĩnh, đường truyền và khả năng truyền dữ liệu đúng chuẩn. Đây là phần kỹ thuật nhưng lại quyết định trực tiếp việc hệ thống có “đạt yêu cầu quản lý” hay không.

4.4. Rà soát hồ sơ, quy trình vận hành và đơn vị triển khai

Cuối cùng, doanh nghiệp nên kiểm tra đầy đủ hồ sơ quản lý hệ thống, báo cáo theo kỳ, dữ liệu lưu trữ, nhật ký sự cố, tài liệu hướng dẫn vận hành và năng lực của đơn vị tư vấn hoặc đơn vị trực tiếp vận hành hệ thống. Đây là bước quan trọng để bảo đảm hệ thống không chỉ được lắp đặt đúng mà còn được duy trì đúng trong suốt quá trình sử dụng.

Trong nhiều trường hợp, vấn đề không nằm ở việc “không có thiết bị”, mà ở chỗ quy trình vận hành chưa chặt chẽ, dữ liệu chưa được kiểm soát tốt hoặc báo cáo không bám đúng nội dung trong giấy phép môi trường. Nếu doanh nghiệp không rà soát kỹ các nội dung này, hệ thống vẫn có thể hoạt động nhưng dữ liệu thu được lại khó sử dụng, khó đối chiếu hoặc không đủ cơ sở khi cần làm việc với cơ quan quản lý.

Vì vậy, bên cạnh phần thiết bị, doanh nghiệp cũng nên xem đây là phần cần được kiểm tra thường xuyên để bảo đảm hệ thống vận hành ổn định, dữ liệu rõ ràng và hồ sơ luôn sẵn sàng khi cần rà soát hoặc kiểm tra.

Các quy định quan trắc khí thải ngày càng chặt chẽ, việc hiểu đúng nghĩa vụ và lựa chọn phương án phù hợp sẽ giúp doanh nghiệp tránh rủi ro pháp lý, tối ưu chi phí và kiểm soát hiệu quả hoạt động vận hành. Tuy nhiên, mỗi cơ sở có đặc thù nguồn thải, công nghệ và yêu cầu quản lý khác nhau, nên việc áp dụng một giải pháp chung cho mọi trường hợp thường không mang lại hiệu quả tối ưu.

Để xây dựng kế hoạch quan trắc phù hợp với quy định quan trắc khí thải hiện hành và điều kiện thực tế, doanh nghiệp nên được tư vấn cụ thể theo từng trường hợp. Tham khảo thêm tại trang giải pháp quan trắc khí thải của REECOTECH để hiểu rõ hơn và lựa chọn phương án triển khai phù hợp.